Δεν υπήρξε ποτέ ένας απλός πολιτικός· υπήρξε ένας αρχιτέκτονας Ελευθερίας, ένας θεμελιωτής Κράτους, ένας άνθρωπος που ύψωσε το ήθος σε πολιτική πράξη.
Ο Ιωάννης Καποδίστριας δεν είναι απλώς μια ιστορική μορφή. Είναι η ζωντανή απόδειξη ότι ένα έθνος μπορεί να ξαναγεννηθεί από τα ερείπια, αν βρεθεί ένας άνθρωπος που πιστεύει βαθιά στην αποστολή του.
Από τα διπλωματικά σαλόνια της Ευρώπης έως τα ερειπωμένα χωριά μιας χώρας που μόλις είχε βγει από την Επανάσταση, ο Καποδίστριας βάδισε με μια και μόνη πυξίδα: την ανιδιοτελή προσφορά στην πατρίδα.
Πνεύμα της Αναγέννησης και της Ορθοδοξίας μαζί, επιστήμονας και ηγέτης, οραματιστής και ρεαλιστής, υπήρξε ο πρώτος που προσπάθησε να δώσει στην Ελλάδα μορφή κράτους, νόμων, θεσμών και παιδείας. Η πορεία του ήταν σύντομη, μα η σκιά του απλώνεται μέχρι τις μέρες μας. Ο Καποδίστριας δεν έζησε για να απολαύσει τη δόξα του, αλλά για να υπηρετήσει — και δολοφονήθηκε ακριβώς επειδή τόλμησε να υπηρετήσει με εντιμότητα και καθαρότητα.
Σήμερα, σχεδόν δύο αιώνες μετά, το έργο και το ήθος του δεν ανήκουν απλώς στην Ιστορία, αλλά συνεχίζουν να αποτελούν καθρέφτη συνείδησης για το ποιοι είμαστε και ποιοι θέλουμε να γίνουμε ως Έλληνες και ως Πολιτεία.
Τα πρώτα, κρίσιμα χρόνια
Ο Ιωάννης Αντώνιος Καποδίστριας γεννήθηκε στην Κέρκυρα στις 11 Φεβρουαρίου 1776 (ή, με το παλαιό ημερολόγιο, στις 10 Φεβρουαρίου) όταν το νησί βρισκόταν υπό βενετική κυριαρχία. Η οικογένειά του, οι Καποδίστρια (ή «Κόμης Capo d’Istria»), κατάγεται από την περιοχή της Ίστριας (Capo d’Istria) στην Αδριατική — στοιχείο που δίνει το επώνυμό του.
Μεγαλώνοντας, έλαβε παιδεία που συνδύαζε κλασικά γράμματα, γλώσσες (Ιταλικά, Γαλλικά, Λατινικά) καθώς και ιατρική — σπούδασε στην Ιταλία, στο Πανεπιστήμιο της Πάντοβας, περίπου μεταξύ 1794-97. Εν συνεχεία, επέστρεψε στην Κέρκυρα και άσκησε το επάγγελμα του ιατρού με φιλανθρωπική διάθεση, γεγονός που έδειξε από νωρίς το κοινωνικό του πρόταγμα.
Αυτά τα πρώτα χρόνια του έδωσαν ένα πλαίσιο: αριστοκρατική καταγωγή + καλλιέργεια + κοινωνική ευθύνη. Η Κέρκυρα, ως νησί με πολιτιστικές αφετηρίες και ηγετικά στοιχεία στα Επτάνησα, λειτούργησε ως σχολείο για τον μελλοντικό πολιτικό ηγέτη.
Η δράση στα Επτάνησα & η είσοδος στη διπλωματία
Στα πρώτα του βήματα, ο Καποδίστριας εντάχθηκε στην πολιτική ζωή των Επτανήσων που τότε ήταν μια αυτοδιοικούμενη οντότητα υπό τις περιπλοκές των ευρωπαϊκών δυνάμεων. Το 1803 εξελέγη Γραμματέας του Κράτους της Επτανήσου, με έμφαση στη διοικητική αναδιοργάνωση και την εκπαίδευση. Η εμπειρία αυτή τον καθιστά παράγοντα που γνώριζε από πρώτο χέρι τη διακυβέρνηση, τοπικούς φορείς εξουσίας και συγκρούσεις.
Κατόπιν, το 1809-10, εντάχθηκε στο ρωσικό διπλωματικό σώμα και από το 1816 ανέλαβε τα καθήκοντα Υπουργού Εξωτερικών της Ρωσίας. Στο πλαίσιο αυτό συμμετείχε σε διεθνείς διπλωματικές διαδικασίες (π.χ., στο Συνέδριο της Βιέννης) και απέκτησε σημαντική εμπειρία στους γεωπολιτικούς συσχετισμούς της εποχής.
Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ο Καποδίστριας συνδύαζε τις ελληνικές του ρίζες με ευρωπαϊκή διάσταση — κάτι που τον καθιστά όχι απλώς εθνικό παράγοντα, αλλά και ευρωπαϊκή προσωπικότητα. Επιχειρούσε να μεταφέρει την ελληνική υπόθεση στο διεθνές προσκήνιο, με αυτοσυνείδηση.
Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, συνέβαλε στη διαμόρφωση της πολιτικής της Ευρώπης προς την ανατολική Μεσόγειο και στον τρόπο που αντιμετωπιζόταν η “ελληνική υπόθεση”. Η εμπλοκή του — αν και σύνθετη — δείχνει ότι ο Καποδίστριας δεν προσέγγιζε τα ζητήματα μόνον ως εθνικά, αλλά με βάση ένα ευρύτερο πλαίσιο διεθνών σχέσεων και ηθικής ευθύνης.
Η κλιμάκωση προς την Ελληνική Επανάσταση και η μετάβαση στην ελληνική ηγεσία
Παρά το υψηλό του αξίωμα στη Ρωσία, ο Καποδίστριας αισθανόταν την ελληνική του ταυτότητα και ένιωθε ρίγη συγκίνησης από την Ελληνική Επανάσταση του 1821. Οι πηγές αναφέρουν πως παραιτήθηκε από τη ρωσική υπηρεσία το 1822 λόγω της διαφωνίας του με τη στάση της Ρωσίας απέναντι στην Ελληνική Επανάσταση. Το 1827, στη Γ’ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας, εκλέχθηκε ως πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδος, γεγονός που σηματοδοτεί τη μετάβαση του από διπλωμάτη σε ηγετικό παράγοντα στην πατρίδα μας και το νεοσύστατο κράτος. Η ανάληψη των καθηκόντων του συνέβη σε μια πολύ δύσκολη συγκυρία: η χώρα μετά την επανάσταση ήταν κατεστραμμένη, οι εμφύλιες διαμάχες μαίνονταν, ενώ το κράτος δεν είχε συγκροτηθεί πλήρως.
Όταν έφτασε στην Ελλάδα (Ιανουάριος 1828), ουσιαστικά ανέλαβε να οικοδομήσει το κράτος από τα θεμέλια. Η άφιξή του στο Ναύπλιο σηματοδοτεί την αρχή μιας νέας εποχής.
Μεταρρυθμίσεις, δομή κράτους και κοινωνική πολιτική
Κατά τη διάρκεια της θητείας του ως Κυβερνήτης (1828–1831), ο Καποδίστριας προώθησε σειρά μεταρρυθμίσεων που επηρέασαν πολλούς τομείς της ζωής των Ελλήνων πολιτών:
-
Εκπαίδευση: Ίδρυσε σχολεία, ορφανοτροφεία, αγροτικά σχολεία, εισήγαγε το σύστημα «μοναδικής διδασκαλίας» (monitorial schools).
-
Γεωργία & Οικονομία: Προώθησε καλλιέργειες (χαρακτηριστικό και πιο γνωστό παράδειγμα η πατάτα), ανέπτυξε τη ναυτιλία, ενίσχυσε τη δημόσια οικονομία.
-
Νομοθεσία & Διοίκηση: Ίδρυσε δικαστήρια πρώτης και δεύτερης βαθμίδας, εισήγαγε Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας, επεδίωξε συγκρότηση ενιαίας διοίκησης.
-
Δημόσια τάξη & ενότητα: Προσπάθησε να επιλύσει το ζήτημα της πειρατείας στα νησιά, της αταξίας και των τοπικών φατριών.
Ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα που του αποδίδεται είναι: «Όσο τα προσωπικά μου εισοδήματα επαρκούν για να ζω, αρνούμαι να πειράξω ούτε ένα λεπτό από τα δημόσια χρήματα, ενώ η γη αυτή βρίσκεται ερείπια και ο λαός σε απόλυτη φτώχεια».
Η κεντρική του φιλοσοφία ήταν: «η εξουσία για υπηρεσία». Η δομή του κράτους που επιχείρησε να δημιουργήσει ήταν ευρωπαϊκού τύπου και όχι απλώς μία… “ελληνική επανάληψη”.
Προκλήσεις, αντιπαραθέσεις και η δολοφονία
Οι μεταρρυθμίσεις του, όσο αναγκαίες και προοδευτικές κι αν ήταν, συναντούσαν μεγάλη αντίσταση. Τοπικές εξουσίες, παραδοσιακές φατρίες, μεγάλοι πολιτικοί και στρατιωτικοί παράγοντες της επανάστασης, αισθάνονταν περιορισμένοι από τις κεντρικές του εξουσίες.
Η πολιτική του συγκέντρωσης εξουσίας, η προσπάθεια περιορισμού των τοπικών “καπετάνων” και φατριών και η δυσπιστία που ενέπνεε σε ορισμένους, δημιούργησαν εχθρούς.
Στις 27 Σεπτεμβρίου (παλαιό ημερολόγιο) 1831 δολοφονήθηκε στο Ναύπλιο — έξω από την εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνος — από μέλη της οικογένειας Μανυριατών (Μαυρομιχαλαίων), ως αντίδραση στην πολιτική του. Η δολοφονία αυτή πολλές φορές ερμηνεύεται ως αποτέλεσμα της έντασης που είχε συσσωρευτεί ανάμεσα στην κεντρική εξουσία και τις τοπικές δυνάμεις — αλλά και ως ένδειξη του πόσο επικίνδυνο μπορεί να είναι για ένα κράτος να παρουσιάζεται οραματιστής και μεταρρυθμιστής σε εποχές κρίσης.
Η δολοφονία του σήμανε όχι μόνο τραγωδία για το πρόσωπό του, αλλά και για το εγχείρημα του κράτους που εκείνος επιχείρησε: η Ελλάδα μετά τη δολοφονία εισήλθε σε περιόδους κρίσης και δυσκολίας μεταρρυθμιστικής ανάκαμψης με άλλους όρους.
Παρακαταθήκη και σημασία στο σήμερα
Η σημασία του Ιωάννη Καποδίστρια υπερβαίνει τα στενά όρια της ιστορίας, είναι πολυδιάστατη και βαθιά ριζωμένη στην ταυτότητα του σύγχρονου ελληνικού κράτους. Θεωρείται δικαίως ο θεμελιωτής της νεότερης Ελλάδας, καθώς υπήρξε ο πρώτος που έθεσε μεθοδικά τις βάσεις για μια οργανωμένη δημόσια διοίκηση, για την αναγέννηση της παιδείας, για ένα σύστημα δικαιοσύνης που θα στηριζόταν σε αρχές ισονομίας και για την οικοδόμηση κοινωνικής συνοχής σε ένα λαό διαιρεμένο μετά από χρόνια πολέμου. Μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα οραματίστηκε και επιχείρησε να πραγματώσει ένα κράτος δικαίου και πολιτισμού και όχι απλώς ένα κράτος επιβίωσης.
Η παρουσία του στην εθνική μνήμη παραμένει έντονη μέχρι σήμερα. Το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, που φέρει το όνομά του, αποτελεί φόρο τιμής στο όραμά του για την εκπαίδευση ως πυλώνα ελευθερίας και προόδου. Το πρόσωπό του κόσμησε νομίσματα και χαρτονομίσματα, όχι ως σύμβολο εξουσίας, αλλά ως εμβληματική μορφή ήθους, πνεύματος και αυτοθυσίας. Παράλληλα, το Μουσείο Καποδίστρια στην Κέρκυρα, στο οικογενειακό του κτήμα στην Κουκουρίτσα, στέκει ως τόπος ιστορικής μνήμης και στοχασμού, θυμίζοντας στους επισκέπτες ότι ο Κυβερνήτης υπήρξε όχι μόνο πολιτικός, αλλά και άνθρωπος της επιστήμης, της ευαισθησίας και της πνευματικότητας.
Η ιστορική αναθεώρηση των τελευταίων δεκαετιών βλέπει τον Καποδίστρια όχι απλώς ως ηγέτη με όραμα, αλλά ως παράδειγμα των συγκρούσεων και των θυσιών που συνοδεύουν τη μετάβαση από την επαναστατική έξαρση στη συγκρότηση ενός σταθερού κράτους. Υπήρξε ταυτόχρονα ιδεαλιστής και ρεαλιστής, οραματιστής και τεχνοκράτης, ένας άνθρωπος που πάλεψε να συμφιλιώσει την ελευθερία με την πειθαρχία, τη δημοκρατική αρχή με την ανάγκη για κρατική τάξη.
Η παρακαταθήκη του Καποδίστρια είναι και νουθεσία: ότι η πολιτική δεν είναι απλώς τέχνη της εξουσίας, αλλά λειτούργημα ευθύνης και προσφοράς. Ότι η εκπαίδευση, η δικαιοσύνη και η ενότητα αποτελούν τις αναγκαίες προϋποθέσεις για ένα ώριμο και δίκαιο κράτος. Στο πρόσωπό του συμπυκνώνεται το διαχρονικό ερώτημα για το ποια Ελλάδα θέλουμε — μια Ελλάδα της σύγκρουσης και του συμφέροντος ή μια Ελλάδα της ηθικής, της γνώσης και της κοινής προόδου.
Χρονολόγιο – βασικά σημεία
|
Έτος |
Γεγονός |
|
1776 |
Γέννηση στην Κέρκυρα |
|
1794-97 περίπου |
Σπουδές στην Ιταλία |
|
1803 |
Γραμματέας του Κράτους της Επτανήσου |
|
1809 |
Έναρξη συνεργασίας με τη Ρωσία |
|
1816 |
Ανάληψη Υπουργού Εξωτερικών της Ρωσίας |
|
1822 |
Παραίτηση από τη ρωσική υπηρεσία |
|
1827 |
Εκλογή ως Κυβερνήτη της Ελλάδας |
|
1828 Ιαν. |
Άφιξη στο Ναύπλιο, ανάληψη καθηκόντων |
|
1831 27 Σεπτρ. |
Δολοφονία στο Ναύπλιο |
Ο Ιωάννης Καποδίστριας υπήρξε μια από τις εμβληματικότερες μορφές της νεότερης ελληνικής ιστορίας — διπλωμάτης, μεταρρυθμιστής, πολιτικός με όραμα. Η πορεία του από την Κέρκυρα ως τα ευρωπαϊκά σαλόνια και η τελική του θητεία ως Κυβερνήτης της Ελλάδας αποτυπώνει την μεταβατική περίοδο του ελληνικού κράτους.
Παρά τις αντιφάσεις, τις συγκρούσεις και το τραγικό τέλος του, η κληρονομιά του παραμένει ζωντανή: η σημασία της εκπαίδευσης, της δικαιοσύνης, της κοινωνικής ευθύνης. Σήμερα, καθώς η Ελλάδα και η Ευρώπη αντιμετωπίζουν νέες προκλήσεις — μεταναστευτικές, δημογραφικές, περιβαλλοντικές — το παράδειγμα του Καποδίστρια μπορεί να λειτουργήσει ως υπενθύμιση πως η πολιτική είναι κάτι περισσότερο από διαχείριση, αλλά είναι όραμα για την κοινωνία.
Ας τον θυμόμαστε λοιπόν όχι μόνο ως ιστορική μορφή, αλλά ως πηγή προβληματισμού και έμπνευσης.
10 Πτυχές του Ιωάννη Καποδίστρια που φωτίζουν τον Άνθρωπο πίσω από τον Μύθο
- Ήταν γιατρός πριν γίνει πολιτικός.
Σπούδασε ιατρική στην Πάντοβα και υπηρέτησε ως εθελοντής γιατρός στην Κέρκυρα, περιθάλποντας φτωχούς και αρρώστους χωρίς αμοιβή. - Αρνήθηκε αμοιβή ως Κυβερνήτης.
Από σεβασμό προς τη χειμαζόμενη Ελλάδα, δεν δέχθηκε μισθό, χρηματοδοτώντας μάλιστα από την προσωπική του περιουσία σχολεία και έργα υποδομής. - Ήταν πολύγλωσσος και βαθιά μορφωμένος.
Μιλούσε άπταιστα ιταλικά, γαλλικά, γερμανικά και ρωσικά, γεγονός που τον κατέστησε έναν από τους πλέον επιδραστικούς διπλωμάτες της εποχής του. - Ήταν ο “Έλληνας της Ευρώπης”.
Οι ευρωπαϊκές αυλές τον θεωρούσαν ισάξιο των μεγάλων διπλωματών της εποχής — και ο Τσάρος Αλέξανδρος τον εμπιστεύθηκε ως Υπουργό Εξωτερικών της Ρωσίας. - Ίδρυσε το πρώτο ελληνικό νόμισμα.
Ο “Φοίνικας” (1828) ήταν δικό του δημιούργημα — σύμβολο της αναγέννησης της Ελλάδας από τις στάχτες της. - Πίστευε στην Παιδεία ως θεμέλιο της Ελευθερίας.
Ίδρυσε σχολεία, ορφανοτροφεία και το πρώτο πρότυπο σχολείο στη Αίγινα. Είδε τη γνώση όχι ως προνόμιο, αλλά ως δικαίωμα κάθε Έλληνα. - Υπήρξε αυστηρός, αλλά δίκαιος.
Δεν χαριζόταν σε τοπάρχες και φατρίες, πράγμα που του δημιούργησε εχθρούς — μα η αυστηρότητά του υπήρξε αναγκαία για τη δημιουργία κράτους. - Έζησε λιτά.
Δεν απέκτησε περιουσία, δεν ευνόησε συγγενείς, δεν έζησε με πολυτέλεια. Το σπίτι του στο Ναύπλιο ήταν απλό, σαν ταπεινής κατοικίας μοναχού. - Πέθανε την ώρα του καθήκοντος.
Δολοφονήθηκε το 1831 μπροστά στην εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα στο Ναύπλιο, πηγαίνοντας στην πρωινή λειτουργία. - Έμεινε στην Ιστορία ως “Μάρτυρας του Χρέους”.
Ο Καποδίστριας δεν πρόλαβε να δει την Ελλάδα όπως την οραματιζόταν, αλλά η παρακαταθήκη του έδειξε τι σημαίνει να κυβερνάς με ψυχή και όχι με συμφέρον.
Bonus:
Και μπορεί να μη γνωρίζατε αρκετές από τις πληροφορίες που σας παραθέσαμε παραπάνω, αλλά το πιθανότερο είναι ότι γνωρίζετε την ιστορία της… πατάτας!
Ανάμεσα στις πολλές ιστορίες που φωτίζουν το πνεύμα και τη διορατικότητα του Ιωάννη Καποδίστρια, ξεχωρίζει εκείνη της πατάτας — ενός απλού, αλλά συμβολικού επεισοδίου που φανερώνει την ευφυΐα και την ανθρωπογνωσία του πρώτου Κυβερνήτη.
Όταν ανέλαβε τη διακυβέρνηση της Ελλάδας το 1828, η χώρα βρισκόταν σε απόγνωση. Η πείνα μάστιζε τον πληθυσμό και η γεωργία ήταν διαλυμένη. Ο Καποδίστριας, γνωρίζοντας από την ευρωπαϊκή του εμπειρία τη θρεπτική και αποδοτική αξία της πατάτας, αποφάσισε να τη διαδώσει στην Ελλάδα. Όμως οι αγρότες την αντιμετώπισαν με καχυποψία και αδιαφορία — κανείς δεν ήθελε να ασχοληθεί με αυτό το «ξενόφερτο» προϊόν.
Τότε ο Κυβερνήτης εφάρμοσε μια ιδιοφυή στρατηγική: διέταξε να ξεφορτωθούν οι πατάτες στο λιμάνι του Ναυπλίου και να φυλάσσονται αυστηρά από στρατιώτες, με την κρυφή εντολή να κάνουν τα «στραβά μάτια» αν κάποιος επιχειρούσε να τις κλέψει. Η αντίδραση ήταν άμεση: οι κάτοικοι, νομίζοντας ότι πρόκειται για κάτι πολύτιμο, έσπευσαν να τις πάρουν και να τις φυτέψουν. Έτσι, η καλλιέργεια της πατάτας διαδόθηκε γρήγορα σε όλη τη χώρα.
Μέσα από αυτή την απλή πράξη, ο Καποδίστριας δίδαξε ένα διαχρονικό μάθημα: πως η ηγεσία δεν επιβάλλεται, αλλά καθοδηγεί, πως ο αληθινός κυβερνήτης δεν κυβερνά μόνο με νόμους, αλλά με σοφία, ψυχολογία και βαθιά πίστη στο λαό του.