Σήμερα, με την εορτή των Θεοφανείων ή Επφανείων και Φώτων, ολοκληρώνεται και ο κύκλος του λεγόμενου Δωδεκαημέρου, που αρχίζει με την Δεσποτική εορτή των Χριστουγέννων και περιλαμβάνει και τις άλλες ενδιάμεσες εορτές.
Αυτός ο κύκλος των εορτών είναι αυστηρά Χριστιανικός, διότι ο εορτασμός του Πάσχα προέρχεται και σχετίζεται εν μέρει με τον Εβραϊκό εορτασμό, με διαφορετική όμως έννοια.
Το Εβραϊκό Πάσχα σχετίζεται με τη διάβαση της Ερυθράς Θάλασσας, δηλαδή από τη δουλεία στην ελευθερία, ενώ το Χριστιανικό Πάσχα με την Ανάσταση του Κυρίου, δηλαδή «εκ του θανάτου στη ζωή και τη μετάβαση από τη γη στον Ουρανό των πιστών υπό τον Αναστάντα», σύμφωνα με τη λειτουργική υμνολογία της Εκκλησίας.
Η εορτή των Θεοφανείων ήταν αρχικά ενωμένη με την εορτή των Χριστουγέννων και εορτάζονταν την ίδια μέρα τόσο στην Ανατολή όσο και στη Δύση. Ο διαχωρισμός έγινε από τη Δυτική Εκκλησία επί Πάπα Ρώμης Ιουλίου (336-352 μ.Χ.).
Αυτός ο διαχωρισμός επικράτησε και στην Ανατολική Εκκλησία, με διαφορετική όμως τυπική διάταξη και εορταστική υμνολογία.
Αργότερα επικράτησε να αποκαλείται και εορτή των Φώτων, διότι οι Κατηχούμενοι βαπτίζονται μαζικά σε προχωρημένη ηλικία την παραμονή των Θεοφανείων, σε ποταμούς, θάλασσες, κολυμβήθρες και πολλοί προτιμούσαν τον Ιορδάνη ποταμό, όπως και ο Κύριος. Δεδομένου ότι το βάπτισμα επιφέρει φωτισμό από το σκοτάδι της ειδωλολατρίας, κρατούν συμβολικά αναμμένες λαμπάδες για το φωτισμό τους.
Κατηχούμενοι λέγονταν όσοι είχαν δεχτεί τον χριστιανισμό και παρακολουθούσαν τις ιερές ακολουθίες από τον νάρθηκα της Εκκλησίας, χωρίς όμως να συμμετέχουν σε αυτές.
Σε αντίθεση με τα Χριστούγεννα, τα οποία δανειστήκαμε από τη Δύση, τα Θεοφάνεια είναι καθαρά ελληνικός εορτασμός και ένας από τους αρχαιότερους της εκκλησίας μας.
Πρωτοεμφανίστηκε στην Αίγυπτο μεταξύ των Ελλήνων χριστιανών, αναπτύχθηκε στην Παλαιστίνη, αναπτύχθηκε στην χριστιανική Ανατολή και διαδόθηκε στη συνέχεια και στη Λατινική Δύση.
Ωστόσο, επειδή ο εορτασμός των Χριστουγέννων πήρε μεγάλη και δικαίως εορταστική μεγαλοπρέπεια, και η ενδιάμεση εορταστική κόπωση που ακολούθησε μέχρι τα Θεοφάνεια, υπέβιβασε κάπως τον εορτασμό τους.
Τα Θεοφάνεια στην Αγιογραφία
Ο εικονογραφικός εορτασμός των Θεοφανείων, παρά την ελληνική τους προέλευση με όλους τους συμβολισμούς τους, διασώζεται από την αρχαιότερη διατύπωσή τους όχι στην Ανατολή αλλά στη Δύση, και μάλιστα στη Ρώμη, στις Κατακόμβες του Αγίου Καλλίστου, και στη Ραβέννα, όπως η εικόνα του Βαπτιστηρίου της, καθώς και αλλού.
Στην ελληνική Ανατολή, το θέμα της εικονογραφίας της βάπτισης με κάποια πληρότητα, μας το δίνει ο Διονύσιος από τον Φουρνά Ευρυτανίας (1670-1746) στο περίφημο βιβλίο του «Ερμηνεία των Ζωγράφων».
Ο Διονύσιος, αξιόλογος ζωγράφος και εξίσου αξιόλογος με τον Πανσέληνο, μαθήτευσε τη ζωγραφική στο Άγιο Όρος, όπου και διασώζονται θαυμάσια έργα του, καθώς και στους Ναούς της ιδιαίτερης πατρίδας του, του Φουρνά Ευρυτανίας.
Ο εορτασμός στο Βυζάντιο
Στο Βυζάντιο, την πρωτεύουσα της Μεσαιωνικής μας Αυτοκρατορίας, τα Θεοφάνεια εορτάζονταν με εξαιρετική λαμπρότητα.
Ο εορτασμός άρχιζε από την παραμονή, οπότε και γινόταν ο καθαγιασμός των υδάτων στον Ι. Ναό του Αγίου Στεφάνου, με την παρουσία του Αυτοκράτορα, των Αυλικών και της Συγκλήτου.
Ο Αυτοκράτορας ήταν ενδεδυμένος με ολόλευκα και χρυσά πολυτελή ενδύματα, ειδικά για την ημέρα των Θεοφανείων.
Για την παρέλαση την επομένη, ο έπαρχος (Κυβερνήτης) της πόλης φρόντιζε για τον καθαρισμό, τον διάκοσμο και το στρώσιμο των δρόμων με πριονίδι, πευκόκλαδα, δάφνες και μυρσίνες, καθώς και το στρώσιμο με τάπητες για τη μετάβαση εν πομπή του αυτοκράτορα στον Ι. Ναό της του Θεού Σοφίας.
Κατά την επιστροφή του, ο λαός επευφημούσε λέγοντας το «Πολυχρόνιον ποιήσαι ο Θεός την Βασιλείαν», οι δε Πράσινοι και Βένετοι έψαλλαν επικαιροποιημένα τροπάρια. Ο Αυτοκράτορας, μετά τη Λειτουργία και την επιστροφή, παρέθετε μεγάλο και επίσημο γεύμα στην αίθουσα των «Δεκαεννέα Ακκουβίτων» (τραπέζι επισήμων).
Η Υμνολογία της Εορτής
Το θέμα της Βαπτίσεως του Κυρίου δεν ενέπνευσε μόνο την Τέχνη (Ζωγραφική) αλλά και την υμνολογία. Από την θαυμάσια υμνολογία της εορτής, εκτός από τους ύμνους των Μεγάλων Ωρών, του Εσπερινού και του Όρθρου, η ενδεικτική αναφορά στα Τροπάρια του Μεγάλου Αγιασμού του Πατριάρχου Ιεροσολύμων Σοφρωνίου (†638) είναι ένα εξαιρετικό δείγμα της θείας έμπνευσης.
Ἦχος πλ. δ΄. «Φωνὴ Κυρίου ἐπὶ τῶν ὑδάτων βοᾶ λέγουσα. Δεῦτε λάβετε πάντες, πνεῦμα σοφίας, πνεῦμα συνέσεως, πνεῦμα φόβου Θεοῦ τοῦ ἐπιφανέντος Χριστοῦ».
«Σήμερον τῶν ὑδάτων ἁγιάζεται ἡ φύσις καὶ ρήγνυται ὁ Ἰορδάνης, καὶ τῶν ἰδίων ναμάτων, ἐπέχει τὸ ρεῦμα, Δεσπότην ὁρῶν ρυπτόμενον».
«Πρὸς τὴν φωνὴν τοῦ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ, ἑτοιμάσατε τὴν ὁδὸν τοῦ Κυρίου· ἦλθες Κύριε μορφὴν δούλου λαβῶν, βάπτισμα αὐτῶν ὁ μὴ γνοὺς ἁμαρτίαν».
Από τα υψιπετέστερα ακούσματα, εκτὸς απὸ το γνωστὸ απολυτίκιο «Ἐν Ἰορδάνῃ βαπτιζομένου σου Κύριε…», είναι και η ευχὴ του Ἰωάννου του Δαμασκηνού (†754), η οποία απαγγέλεται μεγαλοφώνως κατὰ την τελετή του καθαγιασμού των υδάτων.
«Τριὰς ὑπερούσιε, ὑπεράγαθε, ὑπέρθεε, παντοδύναμε, παντεπίσκοπε, ἀόρατε, ἀκατάλυπτε, δημιουργὲ τῶν νοερῶν οὐσιῶν καὶ τῶν λογικῶν φύσεων, ἡ ἔμφυτος ἀγαθότης, τὸ φῶς τὸ ἀπρόσιτον, τὸ φωτίζων πάντα ἄνθρωπον ἐρχόμενον εἰς τὸν κόσμον, λάμψον κἀμοὶ τῷ ἀναξίῳ δούλῳ σου· φώτισόν μου τῆς διανοίας τὰ ὄμματα, ὅπως ἀνυμνῆσαι τολμήσω τὴν ἄμετρον εὐεργεσίαν καὶ δύναμιν…».
Και επισφραγίζεται η όλη ακολουθία με το κοινωνικό.
«Ἐπεφάνη ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ ἡ Σωτήριος πάσιν ἀνθρώποις».
Τα Θεοφάνεια στην Λαογραφία
Εκτός από την υμνολογία της Εκκλησίας, σημαντική θέση έχουν και τα Κάλαντα των Φώτων, που διασώζονται από τα παλαιότερα γνωστά χειρόγραφα των Ιεροσολύμων και από διάφορες περιοχές της Ελλάδας.
Τὰ παλαιότερα γνωστὰ ποὺ διασώθηκαν σὲ ἕνα χειρόγραφο τῶν Ἱεροσολύμων εἶναι τὰ κατωτέρω:
Σήμερον ἡ κτίσις φωτίζεται
Καὶ πανηγυρίζει εὐφραίνεται.
Ἀπὸ τῆς ἐρήμου ὁ Πρόδρομος
ἦρθε νὰ βαπτίσει τὸν Κύριον κ.τ.λ.
Ψάλλοντες Χριστὸν τὸν Θεὸν ἡμῶν.
Δέξασθε λουτήραν βαπτίσματος.
Ὁ Θεὸς τῶν ὅλων καὶ Κύριος.
Δώῃ σας ὑγείαν νὰ χαίρεσθε κ.τλ.
Οι αναμνήσεις των παλαιών χρόνων είναι άπειρες καθώς και τα έθιμα, διαφέρουν στις λεπτομέρειες και έχουν την ίδια κεντρικὴ άποψη.
Στις Βόρειες περιοχές της Ελλάδας, όπως η Βέροια, Νάουσα, Γιαννιτσά και Θεσσαλία, είναι κοινό να μασκαρεύονται τα Φώτα και να λένε τα Κάλαντα.
Οι μασκαράδες υποδύονται πάντα τους ίδιους ρόλους: τον γαμπρό, τη νύφη, την πεθερά, το γιατρό και άλλους. Πρώτα πηγαίνουν στο σπίτι του παπά να πάρουν την ευχή του και του λένε τα Κάλαντα:
Αὔριο τὰ Φῶτα καὶ ὁ Φωτισμὸς
καὶ χαρὰ μεγάλη τ’ ἀφέντη μας…
Ο έπαινος για τον ιερέα και για την παπαδιά ακολουθεί μετά, ενώ με την εορτή των Θεοφανείων, εκτός από τον καθαγιασμό των υδάτων, συνδέεται επίσης ο καθαγιασμός των σπιτιών, των κτηρίων, των αγρών και όλης της φύσης, για τον καθαρισμό από τους Καλλικαντζαραίους, που είναι φανταστικά πλάσματα του λαού και εμφανίζονται κατά το Δωδεκαήμερο.
Η αναφορά στους Καλλικαντζαραίους προέρχεται από παλαιές ειδωλολατρικές δεισιδαιμονίες και από αυτές επικράτησε η πεποίθηση ότι αυτές τις ημέρες μπήγαν στα σπίτια και προκαλούσαν μεγάλες καταστροφές.
Σύμφωνα με τις παραδόσεις, οι Καλλικαντζαροι φοβούνται μόνο τον Αγιασμό και μόλις τον ακούν, συγκεντρώνονται φωνάζοντας ο ένας στον άλλο: «Φύγετε να φύγουμε κι έφτασε ο Τρουλόπαπας με την αγιαστούρα του και με τη βρεχτούρα του!».
Με αυτόν τον τρόπο, καταδιωκόμενοι, πέφτουν στα Τάρταρα και έτσι απελευθερώνονται οι άνθρωποι και η φύση από την καταστρεπτική επιρροή τους. Αυτή η δεισιδαιμονία τις τελευταίες δεκαετίες έχει σχεδόν εξαλειφθεί.
Του Θωμά Μπαϊρακτάρκη
Πηγή: https://www.ekklisiaonline.gr/