Στην πλούσια ιστορία της έβδομης τέχνης, λίγες δημιουργίες κατάφεραν να προσεγγίσουν τα Πάθη του Χριστού με την τόλμη, το λυρισμό, αλλά και την πνευματική ειλικρίνεια του Πιερ Πάολο Παζολίνι. Το «Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο», μια ταινία-σταθμός που γυρίστηκε το 1964, παραμένει έως σήμερα ίσως η πιο συγκλονιστική μεταφορά της ζωής του Χριστού στη μεγάλη οθόνη.
Μέσα από τη ματιά ενός δηλωμένου άθεου και μαρξιστή δημιουργού, που όμως υποκλίνεται με δέος μπροστά στην ιερότητα της ζωής του Χριστού, το έργο αυτό υπερβαίνει θρησκείες, σύνορα και εποχές. Με φόντο το σκληρό ιταλικό νότο, με ερασιτέχνες ηθοποιούς και αριστουργηματική μουσική, ο Παζολίνι παραδίδει ένα μάθημα κινηματογραφικής ποίησης που παραμένει αλώβητο από το χρόνο.
Στο άρθρο που ακολουθεί, το οποίο αναδημοσιεύουμε από το facebook του συνάδελφου Βασίλη Πουλαρίκα, γιου του αείμνηστου συναδέλφου Αλέκου Πουλαρίκα, αναλύεται τη φιλοσοφία πίσω από το μεγάλο αυτό δημιούργημα και παρατίθενται οι σκέψεις του ίδιου του σκηνοθέτη για την ισορροπία ανάμεσα στην πίστη και την αλήθεια. Το φιλμ του Πιερ Πάολο Παζολίνι που ξεχωρίζει ανάμεσα στις πολλές δημιουργίες που κατά καιρούς έχουν κυκλοφορήσει στην μεγάλη οθόνη και που αντλούν σεναριακά την πηγή της έμπνευσής τους, από τα Πάθη του Χριστού, το «Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο» του Πιερ Πάολο Παζολίνι, κατέχει μία διακριτή και περίοπτη θέση.
Το φιλμ του σπουδαίου Ιταλού σκηνοθέτη ξεχωρίζει, διότι μέσα από τον συμβολισμό και τη λυρικότητά του, καταφέρνει να μεταδίδει διαχρονικά τα μηνύματά του, ανεξάρτητα από θρησκείες, έθνη και φανατισμούς…
«Η μεγάλη δυσκολία του Ευαγγελίου ήταν ακριβώς να μην καταστραφεί η διήγηση του Ματθαίου, να κρατηθεί όρθια πάση θυσία.
Αυτό, μεταξύ άλλων με υποχρέωσε να πραγματοποιήσω μια εξαιρετικά δύσκολη ισορροπία ανάμεσα στη δική μου οπτική γωνία και σ’ αυτήν του πιστού – ανάμεσα δηλαδή σε δύο διηγήσεις.
Νομίζω ότι στάθηκα συνεπής, όσο ήταν δυνατόν.
Απ’ την άλλη, η ανατροπή που πραγματοποίησα, είναι φανερή: αναφέρεται σε μια ολόκληρη μικροαστική, αλλά και εμπορική, εικονογραφία.
Έκανα το παν για να διαφυλάξω και ν’ αντλήσω την πραγματικότητα της διήγησης του Ματθαίου, κι αυτό, με πολεμική διάθεση: ενάντια στον φανατισμό ενός ορισμένου μαρξισμού κι ενός ορισμένου λαϊκισμού.»
– Πιερ Πάολο Παζολίνι
«Το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο» (The Gospel According to St. Matthew / Il vangelo secondo Matteo) του Πιερ Πάολο Παζολίνι
Η ταινία γυρισμένη το 1964 αποτελεί ίσως την κορυφαία μεταφορά της ζωής του Χριστού στη μεγάλη οθόνη. Είναι από τις λίγες φορές, που ο κινηματογράφος της πρόζας και ο κινηματογράφος της ποίησης συμπλέκονται, συμφύρονται και δημιουργούν ένα αμάλγαμα που διαφοροποιεί σε μεγάλο βαθμό το παρόν παζολινικό έργο από όλες τις άλλες ως τότε μεταφορές, αλλά και όσες θα ακολουθήσουν.
Ο Παζολίνι παρουσιάζει τον λόγο του Ματθαίου, απλό, λιτό και καίριο, χωρίς λογοτεχνικές εξάρσεις, στοχεύοντας στη μεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια των αφηγούμενων γεγονότων.
Όλη η ταινία διακατέχεται από σκηνές άμεσης ανάπλασης που ανταποκρίνονται στην άποψη του πιστού Ματθαίου, ο οποίος καταγράφει εύπιστα χωρίς να κρίνει.
«Θέλησα να καταλάβω τα πάντα, θέλησα να δω μέσα από τα μάτια ενός πιστού μια πραγματικότητα θρησκευτικού τύπου.
Στο “Ακατόνε” επρόκειτο για μια κατάδυση επική κι όχι ψυχολογική στον κόσμο που θα περιγραφόταν.
Το ζητούμενο του Ευαγγελίου – δηλαδή, η υφολογική σύμφυρση ενός πνευματικού κι ενός απλού, ιδιωτικού κόσμου – είναι ίδιο με αυτό των μυθιστορημάτων μου.
Μ’ αυτή την έννοια, το Ευαγγέλιο βρίσκεται πιο κοντά στα μυθιστορήματά μου…»
– Πιερ Πάολο Παζολίνι
Με σκηνές έντονου στιλιζαρίσματος, ο σπουδαίος Πιερ Πάολο Παζολίνι, μας παραθέτει την άποψή του και καταγράφει τα γεγονότα, αμφιβάλλοντας συνεχώς για την πραγματική υπόστασή τους.
Χρησιμοποιεί ερασιτέχνες ηθοποιούς και είναι χαρακτηριστική η σκηνή όπου η Σουζάνα Παζολίνι, μητέρα του σκηνοθέτη, υποδύεται την ενήλικη Παναγία και θρηνεί τον νεκρό Χριστό…
Ο Παζολίνι επιλέγει τη νότιο Ιταλία για τα γυρίσματα της ταινίας του και επιμελείται ο ίδιος τη μουσική και τη χρήση της.
Έχουμε έτσι ένα μοναδικό ηχητικό κολάζ.
Όπου οι πρωτότυπες μουσικές συνθέσεις του Λουίς Μπακάλοφ, συνδέονται με τα κλασσικά έργα του Μπαχ, του Μότσαρτ και του Προκόφιεφ.
Ενώ παράλληλα αποσπάσματα από τη “Missa Lyba” ή το κλασικό spiritual “Sometimes l feel Like a Motherless Child” ακούγονται στην ταινία διασκευασμένα από τον Μπακάλοφ και τραγουδισμένα από την Odetta.
Η ταινία «Το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο» του Πιερ Πάολο Παζολίνι, εκφράζει όλη τη νοσταλγία του δημιουργού για το μυθικό, το επικό και το ιερό, όπως βέβαια το αντιλαμβάνεται ο ίδιος, μακριά από δόγματα και φανατισμούς.
«Το Ευαγγέλιο μου έβαζε το εξής πρόβλημα: δεν μπορούσα να το εξιστορήσω σαν ένα κλασικό αφήγημα, γιατί δεν είμαι πιστός, αλλά άθεος.
Από την άλλη ήθελα να διηγηθώ την ιστορία του Χριστού, Υιού του Θεού. Έπρεπε λοιπόν να διηγηθώ μια ιστορία στην οποία δεν πίστευα.
Δεν μπορούσε, λοιπόν, να είμαι εγώ εκείνος που εξιστορεί.
Έτσι χωρίς να το θέλω οδηγήθηκα στην ανατροπή, όλης μου της κινηματογραφικής τεχνικής και γεννήθηκε αυτό το μάγμα ύφους, που είναι χαρακτηριστικό του κινηματογράφου της ποίησης.
Γιατί για να μπορέσω να εξιστορήσω το Ευαγγέλιο, έπρεπε να βυθιστώ στην ψυχή ενός που πιστεύει.
Εδώ έγκειται ο έμμεσος ελεύθερος λόγος: απ’ τη μια μεριά η αφήγηση βλέπεται με τα δικά μου μάτια και απ’ την άλλη, με τα μάτια ενός πιστού και είναι αυτό που προκαλεί το συμφυρμό του ύφους, αυτό το μάγμα που προανέφερα…»
– Πιερ Πάολο Παζολίνι
Ο Παζολίνι υπήρξε αντιεξουσιαστής τόσο πολιτικά όσο και ιδεολογικά και βρήκε το θάρρος σε μία εποχή πνευματικής ένδειας, να εξαπολύσει ένα δριμύ «κατηγορώ» εναντίον της αστικής κουλτούρας, με το μανιφέστο που παρουσίασε το 1965, «Ο κινηματογράφος της ποίησης».
Το γεγονός ότι οι ταινίες του διαποτίζονταν από ερωτισμό και βία με έντονο το στοιχείο του λυρισμού, ωθεί τους κριτικούς να τον αποκαλούν συχνά πυκνά ως «ποιητή του υποκόσμου».
«Μου είπαν ότι έχω τρία είδωλα: τον Χριστό, τον Μαρξ και τον Φρόυντ. Αυτά είναι φόρμουλες.
Το μόνο μου είδωλο είναι η πραγματικότητα…»
– Πιερ Πάολο Παζολίνι
Έτος: 1964 | Xώρα: Ιταλία | Διάρκεια: 137 λεπτά | Σκηνοθεσία: Pier Paolo Pasolini | Σενάριο: Pier Paolo Pasolini | Παίζουν: Enrique Irazoqui, Margherita Caruso, Susanna Pasolini
